Santa Cruz-eiland: wat te zien en doen tijdens je cruise-stop

Kort antwoord

Santa Cruz is het kloppende hart van de Galápagos: het eiland waar de meeste Galápagos-cruises beginnen en eindigen, en de enige plek waar alle habitatzones samenkomen, van de droge kust tot de mistige hooglanden. Belangrijke stops voor cruisepassagiers zijn het Charles Darwin Research Station in Puerto Ayora, de hooggelegen schildpadreservaten El Chato of Rancho Primicias, de Twin Craters en lavabuizen, Black Turtle Cove voor een panga-wildlife tour en Las Bachas Beach. Gordon Rocks is de beste duikplek bij Santa Cruz voor ervaren duikers. Tortuga Bay, op 2,5 km lopen van het centrum, is het strand dat de meeste cruisepassagiers overslaan, maar wie de moeite neemt, noemt het een van de mooiste van de eilanden.

Feiten op een rij: Santa Cruz-eiland

Gegevens geverifieerd op 7 augustus 2026 tegen bronnen van Galapagos National Park, Galapagos Conservancy en Charles Darwin Foundation.

Waarom Santa Cruz het centrum is van elke Galápagos-cruise

Santa Cruz is het operationele centrum van de Galápagos. De belangrijkste luchthaven van de archipel, Baltra, ligt op een klein eiland direct ten noorden van Santa Cruz, verbonden via veerboot en bus. De meeste cruise-routes beginnen en eindigen met een transfer via Puerto Ayora. Maar Santa Cruz is meer dan alleen logistiek: het is het enige eiland in de archipel dat alle zeven erkende habitatzones doorloopt, van de droge kust tot het mistige hooglandbos. Daardoor is het het meest ecologisch gevarieerde eiland van de Galápagos. Een cruise-stop hier dekt terrein, wildlife en natuurbescherming die geen ander eiland in dezelfde compacte omgeving biedt.

Puerto Ayora, met ongeveer 12.000 inwoners, is de grootste plaats van de Galápagos en de enige plek in de archipel die functioneert als een echte kleine stad: restaurants, duikwinkels, markten, apotheken en het Charles Darwin Research Station liggen allemaal op loopafstand van de haven waar pangas cruisepassagiers aan wal brengen. De combinatie van volledige logistieke voorzieningen en directe toegang tot wildlife maakt Santa Cruz de natuurlijke uitvalsbasis voor de archipel. De meeste passagiers die een dag eerder aankomen of een dag later vertrekken, bevinden zich hier in plaats van op een ander eiland.

De opbouw van de habitatzones is het kenmerkende ecologische karakter van Santa Cruz. Rij je vanaf Puerto Ayora richting Baltra, dan verandert het landschap binnen 25 kilometer volledig: van de droge, cactusbezaaide kustzone door landbouwgronden naar het mistige hoogland met Scalesia-bossen, waar reuzenlandschildpadden in open weiden rondlopen, vinken uit elke boom roepen en de mist de lucht vijf graden koeler doet aanvoelen. Geen andere cruise-stop in de Galápagos biedt deze verticale variatie in één excursiedag.

Deze ecologische diversiteit maakt Santa Cruz ook het beste eiland om te begrijpen wat het Galápagos-ecosysteem op meerdere schalen echt inhoudt. Een bezoeker die een hele dag op Santa Cruz doorbrengt, van het onderzoekstation naar de hooglanden en de kust, ziet reuzenlandschildpadden in een fokhok en in het wild, Darwins vinken in hun endemische hooglandbos, woestijnzonehagedissen en leguanen op zeeniveau, en een mangrovebaai met zeeschildpadden, haaien en roggen. Deze breedte vind je niet op Española of Genovesa, die juist intensieve ervaringen met één soort bieden. Santa Cruz biedt afwisseling.

Niet zeker wat Genovesa zo bijzonder maakt voor een Galápagos-cruise of welke zeevogelontmoetingen het onderscheiden van elke andere landingsplek? Hier een duidelijke uitleg waarom Genovesa zijn reputatie verdient.

Charles Darwin Research Station: wat kun je verwachten

Het Charles Darwin Research Station in Puerto Ayora is een actief wetenschappelijk onderzoekcentrum en de meest bezochte plek op het land tijdens een cruise-stop op Santa Cruz. De hoogtepunten voor bezoekers zijn het Fausto Llerena Tortoise Breeding Center, waar reuzenlandschildpadden in elke groeifase te zien zijn, van pas uitgekomen jongen tot bijna volwassen exemplaren die klaar zijn voor vrijlating, en de bewaarde resten van Lonesome George, de laatste schildpad van Pinta-eiland, die in 2012 stierf en nu staat als het meest bekende dier in de natuurbeschermingsgeschiedenis van de Galápagos. Het station ligt 500 meter voorbij het hoofdpad Ruta de la Tortuga vanaf Puerto Ayora en neemt 1,5 tot 2 uur in beslag voor een goed bezoek.

Het fokcentrum voert een programma uit dat al sinds 1965 draait. Jonge schildpadden van ondersoorten met kritisch kleine populaties worden hier uitgebroed, in beschermde hokken grootgebracht tot hun schild groot genoeg is om predatie door geïntroduceerde ratten, katten en mieren te weerstaan, en daarna teruggezet op hun thuis-eilanden. Sinds de start van het programma zijn er al meer dan 2.000 schildpadden vrijgelaten. Bezoekers lopen door de hokken en zien de groei: golfbalgrote pasgeborenen in binnenhokken, steeds grotere jongeren in buitenverblijven en volwassen exemplaren die bijna klaar zijn voor vrijlating, sommige van bijna 50 kilo, die zich zo langzaam voortbewegen dat ze meer op geologische formaties dan op dieren lijken. Het verschil in omvang tussen een net uitgekomen schildpad en een volwassen exemplaar dat klaar is voor vrijlating is een van de meest visueel indrukwekkende verhalen van succesvol natuurbehoud die je overal ter wereld tegenkomt.

Eenzaam George verdient een aparte vermelding, want reizigers die de Galápagos van tevoren onderzoeken, komen soms aan met de verwachting een levend dier te zien. George, de laatste bekende reuzenschildpad van Pinta-eiland, stierf op 24 juni 2012 op een leeftijd die geschat wordt op meer dan 100 jaar. Zijn laatste vier decennia bracht hij door op het onderzoekstation, onder de hoede van verzorger Fausto Llerena, naar wie het fokcentrum nu is vernoemd. Zijn geconserveerde lichaam wordt getoond in een klimaatgecontroleerde ruimte op het station. De opgezette presentatie is opvallend levendig, en de informatiepanelen eromheen leggen de mislukte paringspogingen, het uitsterven van zijn ondersoort en wat zijn leven en dood betekenen voor het natuurbehoud op de Galápagos uit op een manier die het waard is om te lezen in plaats van te scannen. George is geen deprimere tentoonstelling als je hem met de volledige context benadert.

De tentoonstellingshal van het station is gratis toegankelijk en bestrijkt meer dan 60 jaar onderzoek met natuurhistorische collecties, wisselende tentoonstellingen en walvisskeletten opgesteld. Voor een bezoek aan het fokcentrum is een gidsvergoeding van $10 USD vereist. De meeste cruise-routes omvatten een begeleid bezoek aan het station, en de cruisegidsen regelen deze toegang automatisch. Het station is dagelijks geopend van 08:00 tot 12:30 en van 14:30 tot 17:30. Vul dit korte formulier in en wij kunnen bevestigen welke cruise-routes specifieke tijd voor het station inplannen in plaats van een korte rondleiding.

Ben je een Galápagos-cruise aan het plannen en wil je zeker weten dat reuzenschildpadden daadwerkelijk op de route staan? Onze gids over reuzenschildpadden tijdens een Galápagos-cruise neemt je mee langs de beste eilanden en landingsplekken.

De hooglanden van Santa Cruz: reuzenschildpadden, lavatunnels en dubbelkraters

De excursie naar de hooglanden vanaf Puerto Ayora is de enige landervaring op Santa Cruz die de meeste cruisepassagiers hoger waarderen dan elke andere stop op de hele reis. Wilde reuzenschildpadden in El Chato of Rancho Primicias lopen vrij rond door open weiden, soms met tientallen tegelijk zichtbaar. Los Gemelos, de dubbelkraters, zijn twee grote vulkanische instortingskraters omringd door endemisch Scalesia-bos, waar vermiljoenvliegvangers, Darwins vinken en af en toe nonnetjes betrouwbaar worden gespot. De lavatunnels op dezelfde hooglandroute zijn begaanbare vulkanische tunnels van meer dan een meter in doorsnede die ontstonden toen de buitenste laag van een lavastroom afkoelde en verhardde, terwijl gesmolten gesteente binnenin bleef stromen en uiteindelijk wegliep. Alle drie de locaties zijn te combineren tot een halve-dag-excursie vanaf Puerto Ayora met de taxi of bus.

El Chato Schildpaddenreservaat beslaat 12 hectare hooglandweide waar de koepelschildpadden van de Santa Cruz-ondersoort zich voeden met gras en lage vegetatie. In tegenstelling tot de schildpadden op het onderzoekstation, die in hokken zitten, zijn deze dieren echt wild en bewegen ze zich vrij door het reservaat. Dit is de meest directe ervaring in een Galápagos-reis: gewoon door een veld lopen en een 250 kg schildpad vier meter voor je zien grazen, onverschillig voor je aanwezigheid. De ervaring om naast een dier te staan dat al voor de geboorte van je grootouders uit het ei kwam en het gras met trage, zijwaartse kaakbewegingen afsnijdt, is een ontmoeting die geen uitleg of context nodig heeft om indruk te maken. Gidsen leggen het toch uit, en hun verhalen verrijken de ervaring, maar de pure ontmoeting spreekt voor zich.

Los Gemelos, hoewel ze kraters worden genoemd, zijn technisch gezien instortingskraters die zijn ontstaan door het instorten van magmakamer-daken in plaats van door explosieve vulkanische uitbarstingen. Ze liggen naast de hoofdweg tussen Puerto Ayora en Baltra, ongeveer op het middenpunt van de hooglandzone. Een wandelpad loopt langs de rand van beide instortingskraters door het Scalesia-bos, dat de dominante boomsoort van de Santa Cruz-hooglanden is en zelf endemisch: een houtige composiet die tot boomgrootte is geëvolueerd in afwezigheid van concurrerende boomsoorten. Vermiljoenvliegvangers, felrode mannetjes die boven het pad zweven voordat ze neerstrijken, zijn hier betrouwbaar te zien. De kraterranden zelf dalen steil af door dichte vegetatie zonder leuning, wat de uitzichten een fysieke directheid geeft die toeristen die op het pad blijven volledig missen.

De lavatunnels, bereikbaar op dezelfde hooglandroute bij verschillende boerderijen die een kleine entreeprijs vragen, behoren tot de grootste toegankelijke lavatunnels ter wereld. De belangrijkste tunnels op Santa Cruz zijn meer dan een kilometer lang en hoog genoeg om er rechtop doorheen te lopen voor het grootste deel van hun lengte. De ervaring om door een verhard vulkanisch kanaal te lopen, met de kathedraalachtige akoestiek van gladde basaltwanden die geluid onregelmatig absorberen, is uniek in een Galápagos-route en op de meeste andere eilanden niet mogelijk. Zaklampen of hoofdlampen zijn handig; gidsen nemen deze meestal mee.

Weet je niet waarom Darwins vinken zo bijzonder zijn of op welke eilanden je de beste kans maakt om meerdere soorten te spotten? Hier vind je een duidelijke uitleg over wat je moet weten over Darwins vinken voor je Galápagos-cruise.

Tortuga Bay: het strand dat de meeste cruisepassagiers missen

Tortuga Bay is een 2,5 km verhard pad vanaf de westkant van Puerto Ayora naar het mooiste strand van Santa Cruz, en misschien wel van het hele archipel: een lang wit zandstrand, warm water, zeeleguanen die op het zand zonnen, pelikanen, af en toe zeeschildpadden die vanaf de kust te zien zijn, en achter het hoofdstrand een rustige lagune waar je in ondiep, beschermd water kunt snorkelen met zeeleguanen, gouden roggen en witpunthaaien. De meeste cruisepassagiers gaan er niet naartoe, omdat het een wandeling vereist en geen standaard excursiestop is. De meeste bezoekers die de moeite nemen, beschrijven het als een hoogtepunt van hun hele Galápagosreis.

Het strand zelf bestaat uit twee delen met duidelijk verschillende kenmerken. Playa Brava, het buitenste strand, kijkt uit op de open Stille Oceaan met golven die lokale surfers aantrekken en sterke stromingen kunnen hebben. Hier zwemmen vereist een goede inschatting van de omstandigheden op die dag. Playa Mansa, de binnenste, rustigere lagune, wordt beschermd door een landtong met mangroves en heeft het kalme, heldere water dat snorkelen voor alle niveaus mogelijk maakt. De wildlife op Playa Mansa omvat grote aantallen zeeleguanen op het zand en de rotsen, zeeschildpadden die af en toe vanaf de kust te zien zijn tijdens het nestseizoen, haaien in het ondiepe water en gouden roggen die zo regelmatig door de ondiepe lagune glijden dat het een standaardervaring is in plaats van een gelukkige waarneming.

Het 2,5 km lange pad vanaf de stad is volledig geasfalteerd en vlak en loopt door een droog bos met cactussen en palo santo-bomen, waar Galápagosduiven, vinken en landleguanen regelmatig langs de weg te zien zijn. De wandeling duurt 30 tot 40 minuten per richting, wat de reden is dat cruisepassagiers met beperkte tijd aan wal er vaak voor kiezen om het over te slaan. De standaardstop in Puerto Ayora tijdens een cruise, die de onderzoeksstation en vrije tijd in de stad omvat, voorziet niet in de extra 1,5 uur voor de heen- en terugtocht naar Tortuga Bay. Passagiers die in de middag vrije tijd hebben terwijl het schip voor anker ligt, kunnen de wandeling zelfstandig maken zonder gids, omdat het strand binnen het nationale park valt, maar op een openbaar toegankelijk pad ligt. Dit is een van de weinige belangrijke wildlife-ervaringen op de Galápagos die volledig zelfstandig is, gratis (behalve de parkeertoegangsprijs die al bij aankomst is betaald) en bereikbaar zonder boot.

Weet je niet welke eilanden de beste kans bieden om zeeschildpadden te spotten tijdens het snorkelen, of welke cruise-routes je naar de beste plekken brengen? Hier vind je een duidelijke uitleg over snorkelen met zeeschildpadden in de Galápagos.

Wat missen reizigers vaak op Santa Cruz?

De drie grootste gemiste kansen tijdens een stop op Santa Cruz zijn: de onderzoeksstation als een snelle fotostop behandelen in plaats van een twee uur durend educatief bezoek; de excursie naar de hooglanden overslaan omdat die een vroege vertrek en een 45 minuten durende rit vereist; en niet lopen naar Tortuga Bay omdat dat een wandeling van 2,5 km inhoudt die niet in de standaardroute is opgenomen. Elke gemiste kans is een écht significante ervaring, geen marginaal detail. De reuzenschildpadden in de hooglanden en de rustige lagune van Tortuga Bay staan bij veel reizigers bovenaan de lijst van dingen die ze had willen doen tijdens hun Galápagos-cruise, een frustrerende categorie, want het zijn juist de hoogtepunten die ze hebben gemist.

Het onderzoeksstation te snel afhandelen. De standaard planning voor een cruisebezoek aan het onderzoeksstation is vaak 45 minuten tot een uur, inclusief de wandeling vanaf de haven, een bezoek aan de fokhokken, een blik op Lonesome George en de terugweg. De tentoonstellingshal wordt vaak helemaal overgeslagen. Twee uur is het minimum om serieus kennis te maken met wat het station te bieden heeft: de informatie over elke ondersoort in het fokcentrum lezen, de populatiecijfers en herstelverlopen begrijpen, tijd doorbrengen bij de tentoonstelling van Lonesome George in plaats van alleen een foto te maken en door te lopen. Dit is het intellectuele hart van het natuurbeschermingsverhaal van de Galápagos, en de informatiepanelen vertellen het duidelijk, als je ze leest in plaats van het station als een dierentuin met trage attracties te behandelen.

De hooglanden overslaan vanwege de vroege start. De excursie naar de hooglanden vertrekt meestal om 07.00 of 08.00 uur uit Puerto Ayora om El Chato te bereiken wanneer de reuzenschildpadden het actiefst zijn en voordat de middaghitte hen de schaduw in drijft. Cruisepassagiers die de avond ervoor laat in Puerto Ayora hebben doorgebracht, slaan de optionele ochtendexcursie naar de hooglanden soms over. Dit is de activiteit die het vaakst wordt genoemd in onze gesprekken na de reis als iets wat mensen achteraf had willen doen. Vrij rondlopende reuzenschildpadden in een mistig hooglandbos is een ervaring die geen enkele andere stop tijdens een Galápagos-cruise kan evenaren. Het is de moeite van het vroege opstaan waard.

Geen tijd reserveren voor Tortuga Bay. De wandeling naar Tortuga Bay vanaf Puerto Ayora duurt ongeveer 35 minuten per richting over een vlak, verhard pad. Met tijd op het strand duurt de hele excursie 2,5 tot 3 uur. De meeste cruiseschema’s geven passagiers 3 tot 4 uur vrije tijd in Puerto Ayora, wat precies genoeg is voor Tortuga Bay als dat de prioriteit is in plaats van de vismarkt of de ijsjeswinkel. Passagiers die dit van tevoren weten, plannen anders dan zij die het pas op de aanlegsteiger ontdekken, na drie uur in de stad te hebben doorgebracht. Neem hier contact op en wij vertellen je precies hoeveel vrije tijd jouw specifieke route op Santa Cruz inbouwt, zodat je diensoverweg kunt plannen.

Wat onze reizigers melden: tevredenheid over de stop op Santa Cruz per ervaring

Gebaseerd op feedback verzameld via mytrip2ecuador.com, ons YouTube-publiek en Olegs directe interviews met reizigers tijdens drie persoonlijke bezoeken aan de Galápagos:

Hoeveel tijd besteedt je cruise aan Santa Cruz?

De meeste cruises besteden één tot twee dagen aan Santa Cruz, meestal verdeeld over incheckprocedures, het onderzoeksstation, de excursie naar de hooglanden en één of twee maritieme locaties. Het exacte schema verschilt aanzienlijk per operator. Sommige cruises brengen de eerste ochtend op Santa Cruz door voordat ze vertrekken en de laatste dag keren ze terug voor het uitstappen, wat twee gedeeltelijke dagen oplevert. Andere behandelen Santa Cruz als één volledige dag halverwege de route. Voor de planning telt niet hoeveel kalenderdagen Santa Cruz omvatten, maar hoeveel uren specifiek gereserveerd zijn voor hoogland- en wildlife-activiteiten in plaats van inchecktransfers en stadstijd.

De excursie naar de hooglanden is de meest overgeslagen activiteit op Santa Cruz tijdens 7-daagse routes, door de 45 minuten durende rit vanaf de haven en de vereiste vroege vertrek in de ochtend. Sommige routes plannen deze excursie in, maar maken hem optioneel, wat betekent dat passagiers die het belang ervan niet van tevoren weten, hem kunnen overslaan voor meer slaap. Vraag je operator specifiek of het bezoek aan de reuzenschildpadden in de hooglanden een geplande excursie is of een optionele extra voordat je boekt, om de meest voorkomende spijt over Santa Cruz te voorkomen.

Reizigers die op het land verblijven en Santa Cruz als uitvalsbasis gebruiken voor dagtrips naar omliggende eilanden, hebben langere en flexibelere toegang tot elke locatie hier, inclusief Tortuga Bay op hun gemak en meerdere duiksessies bij Gordon Rocks. Voor cruisereizigers is de beperking het excursieschema, en de oplossing is informatie voordat je aan boord gaat. Weten dat Tortuga Bay bestaat en wat het te bieden heeft, verandert hoe je je vrije tijd in Puerto Ayora gebruikt. Weten dat de excursie naar de hooglanden een vroege start vereist, verandert of je de avond ervoor laat in de stad blijft. Dit zijn planningsbeslissingen die écht uitmaken wat je mee naar huis neemt van Santa Cruz. Neem contact op met Cruises To Galapagos Islands en wij lopen met je door het exacte excursieschema op Santa Cruz voor elke route die je overweegt.

Veelgestelde vragen

Kun je reuzenschildpadden in het wild zien op Santa Cruz?

Ja, in de hooglanden bij El Chato Tortoise Reserve of Rancho Primicias. De koepelschildpadden van de Santa Cruz-ondersoort lopen vrij rond door de hooggelegen weiden en je kunt ze tot op een paar meter benaderen. Dit zijn geen gevangen dieren: ze bewegen zich zelfstandig door het reservaat en de ontmoeting is echt wild. De reservaten zijn bereikbaar vanaf Puerto Ayora met een taxi in ongeveer 30 tot 45 minuten. De meeste routes van 7 dagen of langer omvatten een hooglandexcursie die El Chato combineert met Los Gemelos en de lavatunnels.

Is het Charles Darwin Research Station de moeite waard?

Ja, met name het Fausto Llerena Tortoise Breeding Center en de tentoonstelling over Lonesome George. Het station krijgt gemengde reacties van reizigers die een dierentuin verwachten en een onderzoekscentrum met educatieve tentoonstellingen aantreffen. De juiste verwachting is een serieus natuurbehoudscentrum waar je schildpadden in alle groeifases kunt observeren, het fokprogramma leert kennen dat al meer dan 2.000 dieren terug heeft gebracht in het wild, en kennismaakt met de meest uitgebreide openbare tentoonstelling over natuurbehoud in de Galápagos. Plan liever 1,5 tot 2 uur in plaats van 45 minuten.

Is Tortuga Bay de 2,5 km wandeling waard?

Unaniem ja, van elke reiziger die de moeite neemt. Het buitenstrand is een van de mooiste van de Galápagos en de binnenlagune Playa Mansa biedt rustig snorkelen met zeeleguanen, gouden roggen en witpuntrifhaaien in ondiep, beschermd water waarvoor geen uitrusting nodig is. De wandeling zelf voert door droge zonehabitat waar landleguanen, vinken en Galápagosduiven regelmatig worden gespot. De reden dat het wordt overgeslagen is tijdgebrek door slechte planning, niet de kwaliteit van de bestemming. Plan het specifiek in tijdens je vrije tijd in Puerto Ayora.

Wat is Gordon Rocks en moet je gecertificeerd duiker zijn?

Gordon Rocks is de beste duiklocatie in het centrale deel van de Galápagos, ten noordoosten van Santa Cruz bij een kleine vulkanische formatie. Het is een gevorderde duikplek met sterke en wisselende stromingen, die de lokale bijnaam 'De Wasmachine' heeft opgeleverd. Gevorderde Open Water-certificering met ervaring in stroming is de standaardvereiste. Op deze plek kom je hamerhaaien, Galápagoshaaien, witpuntrifhaaien, mantaroggen, arendroggen en zeeschildpadden tegen. De locatie is bereikbaar als dagduik vanaf Puerto Ayora en is de beste optie voor cruisepassagiers die een ontmoeting met hamerhaaien willen zonder een liveaboardroute naar Darwin en Wolf te boeken.

Haalt het meeste uit je cruise-stop op Santa Cruz

Santa Cruz beloont planning en bestraft passiviteit. De ontmoeting met de hooglandschildpadden, de wandeling naar Tortuga Bay en de panga-tour naar Black Turtle Cove zijn allemaal beschikbaar op de meeste cruise-routes, maar niet gegarandeerd als je niet weet dat je erom moet vragen. Wij weten precies welke excursies elke operator standaard of optioneel aanbiedt tijdens hun stop op Santa Cruz, welke routes ’s ochtends tijd in de hooglanden inplannen als de schildpadden het actiefst zijn, en welke vrije tijdsvensters lang genoeg zijn om naar Tortuga Bay te lopen. Een gesprek met Cruises To Galapagos Islands voor je boekt kost niets en maakt van het meest bezochte eiland van de Galápagos de rijkste stop van je route. Vertel ons je prioriteiten en wij matchen je met de juiste operator en het juiste schema.

Geschreven door Oleg Galeev
Reiziger op Galápagos-cruises (3 reizen, 2 cruises) · Oprichter, Cruises To Galapagos Islands
Oleg heeft bijna elk beschikbaar Galápagos-cruiseschip persoonlijk bezocht en duizenden reizigers geïnterviewd om de meest eerstehands kennisbank over cruises op te bouwen. Hij runt ook de Ecuador-reisblog mytrip2ecuador.com en het YouTube-kanaal My Trip to Somewhere.
Cruises To Galapagos Islands heeft 4,9 sterren op Google en TripAdvisor.
Alle prijzen en regels in dit artikel zijn geverifieerd aan de hand van officiële bronnen van het Galápagos National Park en de Ecuadoraanse overheid op de publicatiedatum.